O ludziach i dla ludzi – sfery aktywności słowackiego Ośrodka Ludowej Twórczości Artystycznej (Ústredie l’udovej umeleckiej výroby, ÚĽUV)

Ośrodek Ludowej Twórczości Artystycznej (Ústredie l’udovej umeleckiej výroby, ÚĽUV) został utworzony na podstawie wydanego w 1945 roku dekretu prezydenta. ÚĽUV podlega Ministerstwu Kultury. Zadania ośrodka skupiają się wokół tradycyjnej sztuki ludowej i polegają m.in. na: dokumentowaniu i promowaniu wiedzy, umiejętności, procesów oraz estetycznego wzornictwa produktów. Celem tych działań jest zachowanie dorobku dla przyszłych pokoleń.

ÚĽUV jest odpowiedzialne za:
• dokumentowanie tradycyjnego rzemiosła i produkcji ludowej,
• pomoc przy tworzeniu nowych produktów dla rzemieślników,
• techniczną konsultację dla rzemieślników i szerszych kręgów społeczeństwa,
• konserwację kolekcji i dokumentowanie funduszy,
• publikowanie profesjonalnych książek i czasopism o tematyce rzemieślniczej,
• organizowanie wystaw, festiwali oraz prezentacji rzemiosła sztuki ludowej,
• organizowanie zajęć rzemieślniczych dla szerokiej publiczności,
• usługi biblioteczne i informacyjne,
• informowanie szerszych kręgów społecznych o powiązanych procesach produkcji sztuki ludowej.

ÚĽUV dysponuje specjalnymi salami pokazowymi, gdzie organizowane są wystawy i prezentacje współczesnych wytworów oraz projektów sztuki ludowej zainspirowanych tradycją i rzemiosłem ludowym. Ośrodek publikuje m.in. tomy dla dzieci, serie poświęcone charakterystyce rzemieślników, książki na temat różnych działów rzemiosła ludowego – np. jak nauczyć się podstaw wykonywania koronek klockowych, lalek z łusek kukurydzy, dekorowania miodownika itd. Wydawany od 2000 roku magazyn „RUD“ („Remeslo_umenie_dizajn“; „Rzemiosło_Sztuka_Design“) jest poświęcony tradycjom rękodzieła oraz ich zastosowaniu we współczesnych produktach wykonywanych przez rzemieślników i zawodowych artystów. ÚĽUV odpowiada też za organizację festiwali i konkursów. Festiwal tradycyjnego rzemiosła i twórczości ludowej Dni majstrov (Dni Mistrzów) odbywa się regularnie w Bratysławie od 1990 roku. Od 2000 roku, raz na dwa lata, organizowane są też Kręgi na Wodzie (Kruhy na vode), konkursy promujące tradycyjną sztukę rękodzieła oraz jej współczesne formy. Akcje edukacyjne ÚĽUV, w tym głównie kursy rzemiosła tradycyjnego, są certyfikowane przez Ministerstwo Kultury Republiki Słowacji.

ÚĽUV współpracuje w szczególności z Europejską Federacją Sztuki Ludowej i Rzemiosła, Międzynarodową Organizacją Sztuki Ludowej (IOFA), Stowarzyszeniem Kulturalnym Euroart, Światową Radą Rękodzieła (WCC), Międzynarodową Radą Muzeów (ICOM) oraz Międzynarodową Organizacją Koronek Klockowych i Igłowych (OIDFA).
Oddziały ÚĽUV znajdują się w Bratysławie, Bańskiej Bystrzycy i Koszycach.

„Kręgi na wodzie” – główne założenia i historia

Działania ÚĽUV wynikają z przekonania, że design ukierunkowany na rękodzieło lub kładący nacisk na kulturę rękodzieł dekoracyjnych oraz funkcjonalnych jest obecnie siłą napędzającą innowacyjność w przemyśle ludowej twórczości artystycznej. Stąd też zrodził się pomysł organizowania regularnego konkursu o nazwie „Kręgi na Wodzie“. Daje on okazję, aby wysoko cenione, lokalnie inspirowane rękodzieła zostały skonfrontowane ze współczesnym designem, szczególnie w sensie mobilności, globalizacji, ciągłych zmian, hybrydyzacji oraz stanów pośrednich.
Konkurs ma na celu:
• stymulowanie powstawania nowych, innowacyjnych rękodzieł i projektów zainspirowanych tradycyjną produkcją i sztuką ludową Słowacji;
• promowanie kontynuowania drobnego rzemieślnictwa i zabezpieczenie dostępu twórców od surowców naturalnych;
• promowanie międzynarodowej współpracy i kreatywnego partnerstwa wśród projektantów, artystów i rzemieślników, którzy są oddani tradycyjnemu rzemiosłu i twórczości ludowej;
• wystawianie prac, które są rezultatem korzystnej relacji pomiędzy rękodziełem i designem;
• włączanie w kolekcje ÚĽUV nowego asortymentu oryginalnych i limitowanych produktów oraz ich procesów tworzenia.

Konkursy z cyklu „Kręgi na wodzie” otwarte są dla projektantów, artystów, rzemieślników, producentów, uczniów szkół zawodowych, liceów i studentów oraz wszystkich, którzy spełniają warunki regulaminu zawodów. Uczestnicy są dzieleni oraz oceniani według trzech sekcji:
Sekcja A – projektanci, producenci, artyści, studenci uczelni wyższych.
Sekcja B – uczniowie szkół zawodowych/liceów.
Sekcja C – Nagrody Indywidualne – wszyscy zawodnicy są brani pod uwagę.
W konkursie mogą brać udział osoby indywidualne oraz drużyny.

W sekcji A uczestnicy rywalizują w pięciu kategoriach. Cztery z nich są poświęcone utrzymaniu użycia naturalnych materiałów z przeszłości – metalu, drewna, tkaniny, ceramiki lub kombinacji tych czterech. Jest też możliwe zastosowanie innego naturalnego materiału. Piąta kategoria zezwala na dowolność w użyciu materiałów i można w jej przypadku pozwolić sobie na eksperymenty oraz kontrowersje.
Sekcja B jest oceniana tylko w jednej kategorii: metal, drewno, tekstylia, ceramika i/lub inne materiały używane w produkcji.
Sekcja C umożliwia gospodarzowi zawodów wręczenie indywidualnych nagród. Przy każdej turze zawodów gospodarz może określić warunki licytacji dla indywidualnych nagród. Każde z dzieł wybrane przez sędziów jest potem publicznie prezentowane na wystawie przygotowanej przez gospodarza.

Słowackie tradycje rzemieślnicze

Słowackie tradycje rzemieślnicze są bardzo bogate, ale jak w zasadzie w każdym kraju, warto przyglądać się im w kontekście geograficznym. Bardzo popularny i charakterystyczny jest np. instrument muzyczny o nazwie fujara, który pochodzi ze środkowej części Słowacji. Słynne są też geometryczne wzory – Cicmany, które choć zasłynęły jako element zdobienia drewnianych chałup (ornamentyka malowana białą farbą na zewnętrznych ścianach domów, które stanowiły dla niej ciemne tło), dziś zaczynają być używane również w świecie mody. Zdobienie to ma ponaddwustuletnią tradycję, a motywy ornamentów nawiązują do wzorów lokalnego haftu, którym zdobiony był m.in. strój ludowy.

Wschodnia część Słowacji – Zagórze oraz obszar Małych Karpat słyną z produkcji wina oraz ceramiki, która wywodzi się z ceramiki habańskiej – naczynia fajansowe wykonywane od połowy XVI w. do początku XVIII w. na terenie Słowacji, Szwajcarii, Tyrolu, Siedmiogrodu czy Moraw przez wędrujących rzemieślników, członków grupy anabaptystów wypędzanych z rodzinnych Włoch i Szwabii.

Mówiąc o rzemiośle, należy wspomnieć o powszechnych technikach i materiałach spotykanych w danych regionach. Poważe (obszar wokół rzeki Váh) to przede wszystkim druciarstwo, zdobnictwo i rzeźba w drewnie. Spisz (wschodnia częśc Słowacji) to „blueprint“ czyli rodzaj druku na tkaninie, wyrób miodowników oraz obróbka metalu. Region gemerski (Gemer i Malohont – pomiędzy wschodnią i środkową częścią Słowacji) słynie natomiast z garncarstwa, ludwisarstwa, tkactwa i kuśnierstwa.

Gdy mowa o tradycyjnych strojach ludowych, istnieją ogromne różnice pomiędzy poszczególnymi częściami kraju. ÚĽUV wymienia je i opisuje w encyklopedii na swojej stronie, aczkolwiek nie została ona jeszcze niestety przetłumaczona na język angielski (http://www.uluv.sk/sk/encyklopedie/tradicny-odev-slovenska/vyskumy-tradicneho-odevu-uluv/).

Warto wspomnieć też o rzemiosłach charakterystycznych dla Słowacji, a obecnie zgrożonych całkowitym zanikiem w swej autentycznej formie, takich jak wyrób szyndli (red. specjalne świerkowe wióry do krycia dachów; rodzaj gontów), powroźnictwo czy tradycyjny druk indygo.

Temu ostatniemu poświęcone zostały dwa projekty, których zadaniem było przypomnienie obecnym pokoleniom unikalnej techniki barwienia tkanin.

Blue Blue(s)

Nauczyciele oraz studenci Szkoły Sztuki Użytkowej im. J. Vydry podjęli próbę udowodnienia, że „blueprint“ – tradycyjna technika barwienia tkanin na niebiesko (indygo) oraz nanoszenia wzorów na tekstylia – może otrzymać „drugie życie“ przy pomocy współczesnej sztuki projektowania.

W 2010, po śmierci ostatniego popularyzatora tej techniki – mistrza rzemiosła artystycznego Stanislava Trnka, zaprzestano organizacji warsztatów w Púchov. Pomimo sporadycznych inicjatyw oraz prób reanimacji tradycji, technika ta – z uwagi na brak adeptów – stała się w ostatnim czasie rzemiosłem zagrożonym. Dlatego też przedsięwzięcia edukacyjne Szkoły Sztuki Użytkowej im. J. Vydry wydają się niezwykle obiecujące. Kadra oraz uczniowie tej szkoły ratują tę tradycyjną technikę od zapomnienia, osadzając ją we współczesności.

Główne działania podejmowane są przez studentów Wydziału Sztuk Plastycznych, którzy pracują z materiałami włókienniczymi pod nadzorem Anny Bohatovej, Ildikó Dobešovej, Ivety Mihálikovej oraz Evy Klepáčovej. Drewniane klocki wykorzystywane przez adeptów techniki „blueprint“ zostały wykonane na Wydziale Wzornictwa i Snycerstwa pod kierownictwem Martina Hartiníka i Lucie Šupolovej.

W projekcie uczestniczyło 19 studentów pierwszego, drugiego oraz trzeciego roku Wydziału Włókiennictwa oraz 13 studentów drugiego i trzeciego roku Wydziału Wzornictwa i Snycerstwa.

„Dyed Blue“

„Dyed Blue“ to wystawa poświęcona technice „blueprint“ w tradycji i modzie, zrealizowana przez Galerię ÚĽUV, usytuowaną przy ulicy Obchodnej w Bratysławie.
Wystawa dotyczy przeszłości i teraźniejszości techniki „blueprint“ jako sztuki i rzemiosła. Oprócz wybranych zbiorów muzealnych należących do ÚĽUV, prezentuje eksponaty użyczone przez Muzeum Liptov w Ružomberok oraz kolekcję będącą własnością Uniwersytetu Sztuk Kreatywnych w Farnham w Wielkiej Brytanii. Poza wymienionymi obiektami muzealnymi oraz wzorami należącymi do domeny publicznej, wystawiono także autorskie prace słowackich artystów: Petera Trnka, Mateja Rabada, Dominki Kubičkovej i Jána Jánoša.

Wystawa pokazuje, że wzornictwo „blueprint“, alchemia zapomnianych „niebieskich“ tkanin oraz projektowanie produktów i ubrań z materiałów zabarwionych na niebiesko to zjawiska nadal aktualne. Wszystko powstaje i wraca do życia dzięki barwie materiału i tradycji artystycznej, która podlega naturalnym historycznym zmianom. W wielu różnych krajach technika „blueprint“ jest nadal żywa, chociaż jest to rzemiosło niszowe. Jednocześnie „blueprint“ to technika, w stronę której coraz bardziej zwracają się szkoły artystyczne oraz współczesni projektanci włókienniczy.

Barwienie tkanin przy pomocy techniki „blueprint“ przeniosło się ze swego oryginalnego środowiska do studia artystów, gdzie zaczęło żyć nowym życiem.

Dni Mistrzów

Organizowane przez ÚĽUV Dni Mistrzów to największy miejski festiwal na terenie Słowacji. Ma na celu wzmacnianie zainteresowania gości słowacką kulturą i sztuką tradycyjną. Jego slogan brzmi: „Wybij się z tłumu“, co przekłada się na zachęcanie uczestników do pokazywania swojego pochodzenia i korzeni poprzez noszenie tradycyjnego ubioru. W wydarzeniu bierze udział zazwyczaj ponad 100 rzemieślników, którzy pokazują swoje umiejętności. Towarzyszą im zespoły ludowe, kapele oraz muzykanci. Goście mogą wziąć udział w warsztatach i pokazach tańca oraz organizowanych przez ÚĽUV warsztatach rzemieślniczych. Niewątpliwą atrakcją dla dzieci jest specjalna drewniana karuzela. Ukoronowaniem festiwalu jest wybranie Mistrza Twórczości Sztuki Ludowej. Ten tytuł przyznaje się sześciu rzemieślnikom za ich zasługi.
Festiwal jest organizowany pod patronatem Ministerstwa Kultury Republiki Słowacji i Burmistrza Stolicy Republiki Słowacji Bratysławy oraz we współpracy z Ministerstwem Kultury Republiki Słowacji, Stolicą Republiki Słowacji Bratysławą, Rejonem Starego Miasta Bratysławy oraz Centrum Kultury i Informacji w Bratysławie. Festiwal stanowi część Letniego Festiwalu Kultury w Bratysławie.
Selekcji rzemieślników uczestniczących w festiwalu dokonują pracownicy ÚĽUV z Wydziału Opieki nad Rzemieślnikami oraz Wydziału Marketingu i PR. Lata temu istniała możliwość zapraszania rzemieślników z innych krajów, ale teraz ze względu na finanse oraz słowackie prawo podatkowe nie jest to proste i wiąże się z dużą ilością formalności.

Usługi biblioteczne i informacyjne dla pracowników i producentów

W ÚĽUV istnieje również wydawnictwo i biblioteka (jako wydział). Biblioteka jest otwarta dla pracowników, rzemieślników, projektantów, studentów i nauczycieli oraz szerszej grupy zainteresowanych. Za podstawową opłatą oferuje wypożyczanie książek, podręczników, połączenie internetowe oraz katalog online, zamawianie dokumentów i skanowanie. Biblioteka ÚĽUV jest wyspecjalizowana. Literatura dotycząca tradycjonalnej kultury, sztuki ludowej oraz rękodzieła, etnologii, historii i kultury stanowi główną część zasobów.
Bratysławski oddział posiada ponad 7 000 publikacji. Udostępnia publikacje i dokumenty w różnych językach. Druga placówka mieści się w Bańskiej Bystrzycy, a trzecia zostanie wkrótce otworzona w Koszycach.
Wsparcie dla rzemieślników
Opieka nad rzemieślnikami i artystami to jeden z podstawowych celów ÚĽUV – każdy z nich może poprosić o pomoc i wsparcie. Dlatego ośrodek posiada wyspecjalizowane wydziały, gdzie konsultanci skupiają się na poszczególnych materiałach (włókno, drewno, metal…). Twórcy mogą ubiegać się o rejestrację na Liście Rzemieślników lub też prowadzić własny profil na stronie internetowej centrum.
Projektant ÚĽUV pomaga w tworzeniu tradycyjnych rękodzieł. Rzemieślnikom oferowane są bezpłatne konsultacje w kwestii jakości produkcji oraz doboru produktów, ekspertyzy w sferze szycia tradycyjnego ubioru, pośrednictwa w produkcji kostiumów. Członkowie tradycyjnych klubów rzemieślniczych spotykają się w przeznaczonych do tego przestrzeniach ÚĽUV.
Ośrodek oferuje także kursy edukacyjne, seminaria, warsztaty i wykłady dla rzemieślników.

Muzeum Sztuki Ludowej i Rękodzieła

ÚĽUV było aktywne w dokumentowaniu sztuki ludowej przez prawie siedem dekad. Akt założycielski z roku 1958, stanowi że ÚĽUV to organizacja zobowiązana do „prowadzenia badań i dokumentacji z zakresu twórczości sztuki ludowej oraz do przetwarzania tych badań w sposób profesjonalny“. W rezultacie, eksperci ÚĽUV zgromadzili pokaźną bibliotekę, która służy jako baza do dalszego rozwoju twórczości ludowej.

W sierpniu 2008, Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej utworzyło Muzeum Sztuki i Rzemiosła Ludowego na podstawie rezultatów systematycznych działań kolekcjonerskich ÚĽUV. Nowo powstała, w pełni wyspecjalizowana instytucja kontynuuje przetwarzanie oraz cyfryzację kolekcji w celu udostępniania eksponatów oraz przygotowywania wystaw.

Do końca 2011 r., kolekcja Muzeum składała się z 10 312 eksponatów, z czego większość stanowiły materiały włókiennicze, zaś prawie 3000 obiektów muzealnych wykonano z innych materiałów, takich jak ceramika, drewno, metal, skóra, poroża. Wśród kolekcji są też witraże czy pisanki wielkanocne.

Muzeum działa jako otwarte depozytorium, pozwalając badaczom, profesjonalistom oraz studentom eksplorować przepastną kolekcję dzieł sztuki ludowej oraz jego pokaźne archiwum. Wizyta w muzeum wymaga uprzedniego umówienia się z kuratorem oraz z Kierownikiem Działu Naukowego Muzeum.