Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – garncarskie ornamenty

Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – garncarskie ornamenty

GARNCARSKIE ORNAMENTY

Garncarze na Lubelszczyźnie wytwarzali gliniane naczynia siwe (siwaki) i biskwity o różnych odcieniach czerwieni i brązu, często glazurowane w odcieniach brązu, czerwieni, zieleni, ugru, bieli lub barwy kremowej; polewa uszlachetniała naczynie i podnosiła jego walory estetyczne.

Zgodnie z tradycyjnym charakterem lubelskiej ceramiki zachowało się wiele starych technik zdobniczych, jak: żłobienie, odciskanie, nalepianie (relief) i miejscowe gładzenie powierzchni naczyń. Malowanie było techniką późniejszą, datującą się prawdopodobnie na XVIII w., a rozpowszechnioną pod koniec XIX w. Technika żłobienia utrzymywała się w Bidaczowie Starym i Nowym (pow. Biłgoraj), Urzędowie, (pow. Kraśnik), Łukowie, Glinnem (pow. Łuków), Firleju (pow. Lubartów) i Baranowie (pow. Puławy). Ostrym narzędziem rysowano linie proste, łamane, zygzakowate, faliste, rysunki, napisy, a także kontury ornamentów przeznaczonych do malowania (technikę tę stosowali garncarze w Pawłowie pow. Chełm, wzorujący się na ceramice huculskiej). Technika odciskania spotykana była w tych samych – poza Baranowem – ośrodkach. Polegała na wyciskaniu palcem lub narzędziem w surowym naczyniu najprostszych zdobin: ząbków czy dołków. Czasami stosowano stemple kowalskie (Urzędów). Zdobienia, nalepiane w formie guzów, wałków, ślimacznic oraz stylizowanych kwiatów na łodygach, znane były w trzech ośrodkach: Bidaczowie, Urzędowie, Łążku (pow. Janów Lubelski).

Technikę gładzenia używano przy ozdabianiu naczyń wypalanych na siwo w ośrodkach biłgorajskich (Bidaczów, Kolonia Sól), łukowskim (Glinne), lubartowskim (Firlej) oraz podlaskich, w Białej Podlaskiej, Parczewie, Międzyrzecu Podlaskim i we Włodawie. Naczynie wysuszone miało początkowo powierzchnię chropowato-matową, a przetarcie krzemieniem we wzory dawało po wypaleniu efekt srebrzyście błyszczący.

Niektóre malowane motywy geometryczne miały odpowiedniki we wspomnianych technikach. Kreski, linie proste, faliste i łamane, spirale oraz kropki malowano w Pawłowie, Baranowie, Firleju, Łukowie, Białej Podlaskiej; łańcuszki i kratki – w Woli Dereźniańskiej (pow. Biłgoraj), Baranowie i Pawłowie; gwiazdy i koła – w Pawłowie. Motywy te tworzyły najczęściej układy odśrodkowe. Z roślinnych najpopularniejsze były motywy kwiatowe. Ozdabiano nimi naczynia w Glinnem, Pawłowie, Baranowie, Łążku, Kaznowie (pow. Lubartów) i Łukowie. Rzadziej spotkać można było motyw paproci (Łążek, Pawłów) i palmety (Łążek, Pawłów, Baranów). Motywy roślinne zgeometryzowane to drzewka (Łążek, Pawłów, Baranów, Biała Podlaska) oraz łodygi zwinięte spiralnie i kwiaty o konstrukcji gwiaździstej (Pawłów). Motywy zoomorficzne reprezentowały stylizowane ptaki na gałęziach lub wśród kwiatów. Malowano je w Łążku, Baranowie i Pawłowie na dnie mis, niekiedy na dzbanach.

Pewne układy ornamentów były typowe dla poszczególnych ośrodków. Ośrodek łążecki wytworzył własny styl malarskiej dekoracji ceramiki. Najbardziej rozpowszechnione malatury wykonywano pędzlem lub rożkiem, w motywy: pasy z linii prostych i falistych, drabinki, kropki, wianki, rozety wirowe, wielopłatkowe kwiaty, gwiazdki, ślimaczki, gałązki jodły, kurze łapki, serca, palmety, drzewka, motywy zoomorficzne – szczególnie ptaszki-koguty. Te ostatnie, kreślone śmiałymi pociągnięciami, charakteryzowały się małą główką, osadzoną na szerokiej, dość długiej szyi, zaokrąglonym tułowiem i stosunkowo dużym wachlarzowatym ogonem. Nogi kogutów łukowato wygięte, raczej krótkie, zakończone bywały kilkoma kropkami lub kreseczkami imitującymi pazurki. Skrzydła malowano najczęściej w formie dużej jednobarwnej plamy. Na talerzach i misach, rzadziej na dzbankach lub garnkach trudno było spotkać dwa identyczne ptaki.

Wyroby garncarskie z Baranowa (jasnobrązowe tło z dekoracją pobiałką głównie w kolorze kremowym), dekorowane były równie licznymi motywami. Malowano najczęściej: jodełki, kółka, fale, kropki, listki, kwiatki powstałe z kropek oraz ptaki-koguciki (umieszczane na dnie mis). Elementy geometryczne nie odznaczały się dużą rozmaitością – powstawały motywy pasowe z kombinacji linii prostych i falistych oraz kropek, łuków, kratek i spirali. Naczynia z Firleja zaś odznaczały się dużymi kropkami lub ząbkami poniżej krawędzi. W Glinnem charakterystyczne były opaski i motywy słońca na garnkach, dzbankach, doniczkach, a kwiaty na misach.

Ciekawymi zdobieniami cechowały się również siwaki z ośrodków w Białej Podlaskiej i Pawłowie. Najczęstszym bialskim ornamentem malowanym była opaska prosta lub falista, a nad nią kółka i jodełki. Tamtejsi garncarze stosowali także: różnej szerokości pasy gładzone, linie ciągłe, faliste, łamane lub przerywane, wyciągane spirale, ślimacznice, kropki, kratki, trójkąty, meandry, palmetki, stylizowane drzewka. Bogatsze zdobnictwo posiadała siwa ceramika pawłowska. Przeważały łańcuszki faliste, proste i zygzakowate opaski oraz paprocie. Malowane wyroby glazurowane początkowo zdobiono prostymi, zgeometryzowanymi motywami (linie, kropki, kwiatki, jodełki), z czasem zaczęto nanosić na garncarską powierzchnię stylizowane motywy roślinno-kwiatowe.

Literatura
Cieśla-Reinfussowa Z., Siwaki w Białej Podlaskiej, „Polska Sztuka Ludowa” 1954, nr 5, s. 273-295.
Delimat T., Garncarstwo ludowe w województwie lubelskim, „Prace i Materiały Etnograficzne”, 1961, cz. 1, s. 29-138.
Fryś-Pietraszkowa E., Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa” 1957, nr 1, s. 37-41.
Fryś-Pietraszkowa E., Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973.
Gołub S., Pawlak J., Pawłowski ośrodek garncarski, „Twórczość Ludowa” 1998, nr 2-3, s. 33-34.
Kępa E., Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, „Twórczość Ludowa” 1995, nr 1, s. 18-23.
Reinfuss R., Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955.
Wojtan A., Garncarze z Urzędowa, „Twórczość Ludowa” 1997, nr 1, s. 23-24.