Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – kowalskie ozdoby

Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – kowalskie ozdoby

KOWALSKIE OZDOBY

Powszechnym zjawiskiem w 2 połowie XIX w., kiedy po uwłaszczeniu poprawiły się warunki materialne chłopów, stało się dążenie do zewnętrznego podkreślenia zamożności poprzez m.in. bogatsze dekoracje stroju, chałupy czy wnętrza izby oraz zdobienie przedmiotów codziennego użytku, np. zaczęto zamawiać eleganckie bryczki i wasągi, którymi można było się szczycić na różnego rodzaju zjazdach, jarmarkach, odpustach, weselach. Nastąpił wówczas rozkwit kowalstwa ludowego oraz artystycznego w Polsce i na Lubelszczyźnie. Zaspokajało ono gusty estetyczne odbiorców, ich regionalne upodobania do określonych form i motywów zdobniczych, jednak zróżnicowanie nie były tak znaczące jak w przypadku stroju.

Wśród technik zdobniczych najpowszechniejsze było dekoracyjne kształtowanie formy, spotykane w okuciach drzwi, mebli i wozów oraz w kratach okien. Rzadko dekorowano powierzchnię poprzez nakładanie na siebie warstwami kilku blach profilowanych lub ażurowych. Technikę ażurową stosowano głównie przy okuciach skrzyń i kufrów. Często natomiast na powierzchniach płaskich wytłaczano wzory przy pomocy stempelków; technika ta występowała jako okucia wozów, na rozmaitych narzędziach żelaznych, zawiasach, krzyżach, rzadziej na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach.

Zdobnictwo kowalskie cechowała prostota formy i przejrzysta kompozycja, w której dominowała zasada symetrii i rytmu. Wśród motywów skomponowanych w układzie pasowym i odśrodkowym przeważały ornamenty geometryczne (romb, trapez, elipsa, koło, krzyż, gwiazda, serce), przed abstrakcyjnymi czy schematycznymi roślinnymi (listki, kielichy kwiatów, wijące się gałązki, wąsy winorośli)  i zwierzęcymi (główki nieokreślonych bliżej ptaków, kur i kogutów, orłów, węży, smoków, koni – w układach pojedynczych lub podwójnych symetrycznych). Profilowano i zdobiono: zawiasy drzwi i okiennic, zamki i zasuwy drzwiowe (pierwotnie drewniane), późniejsze zamki zapadkowe i wrzeciądze (skoble na kłódkę), zamki sprężynowe na klucz z klamką i szyldem, kraty okienek od komór, sieni i alkierzy, dekoracje blacharskie na szczytach dachów (wiatrownice, sterczyny, wiatrowskazy) lub zakończenia rynien dachowych, elementy meblarskie (okucia i zawiasy skrzyń i kufrów, szyldy zamków do nich oraz kredensów i szaf), narzędzia domowe (tasaki), rolnicze (sierpy, motyki, lemiesze pługów) i rzemieślnicze (kowadła, dyszle miechów kowalskich, kleszcze, młotki, ośniki, strugi, siekiery), okucia wozów (dyszle, stopnie, oparcia siedzeń, mocowania koszy).

Osobny dział ludowego kowalstwa artystycznego stanowiły żelazne krzyże, kute przez wioskowych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane na grobach, bramach cmentarnych lub szczytach przydrożnych kapliczek i krzyży. Na Lubelszczyźnie spotykane były dodatkowo ozdoby z blachy przybijane na słupie drewnianego krzyża: o formie kolistej ażurowej wycinanki, prostokątnych albo trójkątnych blaszanych płatków, na których wytłaczano ornament roślinny lub geometryczny, profilowane półkoliście blaszane daszki o ażurowych krawędziach czy zwieńczająca całość sylwetka koguta.

Literatura
Gauda A., Ludowe krzyże żelazne na Lubelszczyźnie, „Twórczość Ludowa” 1990, nr 2, s. 31-36.
Gauda A., Ludowe krzyże żelazne na Lubelszczyźnie, „Studia i Materiały Lubelskie” 1987, t. 12, s. 109-144.
Powiłańska-Mazur D., Kowalstwo ludowe na terenie Lubelskiego Zagłębia Węglowego, „Twórczość Ludowa” 1995, nr 2-3, s. 47-53.
Reinfuss R., Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce, Wrocław 1983.
Reinfuss R., Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa” 1953, nr 6, s. 348-376.
Zwolakiewicz K., Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, „Orli Lot” 1929, s. 126-129.