Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – popularne motywy

Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – popularne motywy

POPULARNE MOTYWY

Sztuka tradycyjnej społeczności wiejskiej z całym bogactwem motywów, wzorów i ornamentów, odgrywała inną rolę niż sztuka  środowisk wykształconych – była przede wszystkim formą scalania grupy. Pozwalała na jej identyfikację, wyróżniała, informowała, dawała poczucie więzi z przeszłością, odzyskiwaniem pamięci. Wytwarzane przedmioty miały nie tylko wartość estetyczną, ale przede wszystkim funkcjonalną.

Sztuka ludowa była nierozerwalnie związana z tradycyjnym charakterem kultury – powstawała z połączenia „głowy i ręki”, wyobraźni i wykonania. Umiejętności i wzorce przekazywano z pokolenia na pokolenie, jednak wytwórczość rękodzielnicza w poszczególnych gospodarstwach nie była jednorodna. Przedmioty wyrabiane ręcznie i pojedynczo miały często indywidualną formę. Różniły się również technicznymi rozwiązaniami szczegółów łączeń i zdobień, kształtem czy kolorem zależnym od użytego surowca. Miały też czasem zaskakujące konstrukcje, jak na ludowych wynalazców przystało. Niemniej jednak potrafiły urzec swym indywidualnym pięknem – pomysłowość i artyzm mieszkańców wsi, także na Lubelszczyźnie, potwierdzały ich uzdolnienia plastyczne i zamiłowanie do zdobnictwa.

Najczęstszymi motywami w tradycyjnym wzornictwie regionu lubelskiego, spośród dużego zasobu wzorów geometrycznych czy stylizowanych roślinnych i zwierzęcych, był kształt krzyża, trykwetru, swastyki, koguta, słońca, rozety (oraz kwiatu stylizowanego na różę), gwiazdy, serca i drzewka. Ich popularność mogła wiązać się z symboliką pomyślności i szczęścia, choć częściej nie zdawano sobie z tego sprawy. Były powielane pokoleniowo w obrębie najbliższej rodziny albo zapożyczane od dalszych sąsiadów.

Również kolory miały znaczenie. Wyjątkowa była czerwień – kolor krwi i życia oraz ognia i słońca, mocy oczyszczających i dających życie, pobudzających płodność ziemi, zwierząt i ludzi. Przedmioty czerwone, jako apotropeion o działaniu antydemonicznym, odwracały wszelkie nieszczęścia (np. czerwone zawiązane tasiemki, paciorki przy strojach). Zieleń kwiatów i drzew, zwłaszcza iglastych, wskazywała na odradzające się życie i nieśmiertelność, bogactwo i płodność, miała pobudzać urodzaj. Żółty wiązał się z energią złotego słońca oraz bogactwem (bajkowe opowieści o królestwach ze złotymi górami, złotymi pałacami, drzewami o złotych owocach). Brązowy miał związek z ziemią i naturą. Niebieski kojarzył się z czystym błękitem nieba, nieskończonością i wiecznością; w szatach tej barwy była przedstawiana przede wszystkim Matka Boska. Biały był oznaką jasności i życia, nieskalania i dziewictwa. Czarny zaś wskazywał na sferę zaświatową, a czarne zwierzęta bywały wcieleniem demonów, asystowały czarownicom albo spełniały funkcje przewodnika dusz do świata pozagrobowego; czerń zapowiadała zawsze coś złego.

KRZYŻ

Krzyż – dwie przecinające się pod kątem prostym linie stanowią najstarsze symboliczne przedstawienie obrazu świata (imago mundi). Niemal w każdym zakątku ziemi odkryto przedmioty z nim związane. Zazwyczaj wskazywał na formę kultu sił przyrody (ogień, słońce). Symbolizował także oś ziemską, cztery strony świata, połączenie przeciwieństw: życie–nieśmiertelność, duch–materia, zenit–nadir, wschód–zachód, góra–dół, prawy–lewy. Był talizmanem używanym w magii sympatycznej do wzbudzania urodzajności gleby albo noszonym dla odpędzania demonów (dzięki swemu podobieństwu do miecza) i innych potęg nadnaturalnych.

Krzyż Męki Pańskiej, według legendy, był sporządzony z czterech rodzajów drewna: cedrowego, cyprysowego, oliwkowego i palmowego, co wyobrażać miało cztery strony świata. W średniowieczu przedstawiano go czasami jako odwrócone rajskie Drzewo Życia. Wskazywał na połączenie ziemi z niebem, stąd w alegoriach bywał ukazywany w kształcie litery Y lub jako rosnące drzewo. Miał moc wskrzeszania umarłych i leczenia wszelkich chorób.
Krzyże nagrobne, wedle przekonań, zawierały w sobie element magicznego zabezpieczenia. Były nie tylko znakami sakralnymi, ale także barierą odcinającą drogę powrotną pochowanym zmarłym. Krzyże i kapliczki stawiano często na rozstajnych drogach i granicach wsi, w miejscu mediacyjnym odwiedzanym przez demony.

Wraz z rozwojem chrześcijaństwa symbol krzyża stał się jednym z najczęstszych motywów ornamentalnych i dekoracyjnych sztuki świata chrześcijańskiego, początkowo w sztuce sakralnej, później także świeckiej. W ciągu wieków pojawiło się około 400 różnych rodzajów krzyża.
Krzyż na starych pisankach lubelskich przypominał formą krzyż maltański lub splot krzyża ze swastyką; często w postaci roślinnych stylizacji. W formie krzyża chrześcijańskiego występował rzadko i przedstawiał wówczas krzyż przydrożny. Motyw krzyża zaznaczył się także w wycinance i ceramice oraz jako element dekoracji hafciarskiej, kowalskiej i snycerskiej.

TRYKWETR (TRISKELION)

Trykwetr (triskelion, triskele) lub inaczej trojak, zbliżony formą do odwróconej litery Y, to znak złożony z trzech jednakowych elementów: ramion, spiral, meandrów itp. tworzących cykliczny wzór geometryczny. Wskazywał na wieczny cykl życia, potrójny aspekt kobiecy (dziewica, matka, starucha), trzy etapy życia (młodość, dorosłość, starość), trzy formy świata materialnego (ziemia, morze, niebo). Występował już w sztuce starożytnej. Wielu astrologów uznawało go również za symbol słońca. Był jednym z głównych symboli dawnej wiary słowiańskiej. Ozdabiano nim kamienne kręgi, megality i inne święte miejsca kultu, a także naczynia ofiarne.

W polskim zdobnictwie ludowym zachował się jako reminiscencja dawnych magicznych znaków-zaklęć. Pojawiał się jako motyw pisanki lubelskiej, element haftu biłgorajskiego czy stylizowany ornament na ceramice łążeckiej. Niektórzy uważali, że trykwetr to prymitywne wyobrażenie postaci koguta.

SWASTYKA

Swastyka, przypominająca kształtem krzyżujące się błyskawice, łączyła w sobie symbolikę krzyża i koła (cztery osie o tym samym kierunku rotacji). Występowała niemal we wszystkich kulturach pierwotnych i starożytnych. Nazwa svastika pochodząca z sanskrytu oznacza „przynoszący szczęście”. Może mieć ramiona zgięte w prawo albo w lewo. Postać prawoskrętna, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, naśladująca kształtem ramion ruch Słońca (widziany z półkuli północnej Ziemi), kojarzona była najczęściej z kultami solarnymi (symbol ognia i Słońca – krąg promieni); był to talizman przynoszący szczęście. Bywała symbolem bogiń i związanej z nimi płodności. Swastyka z ramionami skierowanymi w lewo (sauvastika) to znak nocy, ciemności, nieszczęścia i magii.

Symbol ten, jako dysk Słońca, występował na wszystkich kontynentach. Za każdym razem oznaczał przychylność bogów, dążenie do sukcesu, zwycięstwo w walce, dobre plony. W średniowiecznej Europie grawerowano ją na amuletach w celu ochrony przed czarną magią, demonami, diabłem, czarownicami. Znak swastyki znany był również na ziemiach polskich – wśród Słowian była symbolem Swaroga, boga Słońca; zwano ją swarga (swarzyca, swarożyca). Rzeźbiono na przedmiotach domowego użytku i broni.

Na pisankach lubelskich swastyka to symbol kultu religijnego związanego ze znakiem krzyża (często splatała się z jego ramionami). To znak błyskawicy – zjawiska pojawiającego się podczas wiosennej burzy, kiedy to po pierwszym ciepłym deszczu zazielenia się urodzajna ziemia. Umieszczona na pisance była żarliwą prośbą o błogosławieństwo i urodzaj dla zasiewów, trzody i ludzi.

KOGUT

Kogut, symbolizujący nadejście światła dziennego, już od czasów antycznych oznaczał czujność i przezwyciężenie ciemności. Dzięki ognistoczerwonemu grzebieniowi, lśniącym piórom i pianiu o świcie łączono go z ogniem i słońcem oraz z nadchodzącą wiosną, tym samym symbolizował również siły witalne, płodność i urodzaj.

W Piśmie Świętym kogut występował podczas zaparcia się św. Piotra, stąd związek z symboliką Pasji Chrystusa; w sztukach plastycznych stanowił jedno z narzędzi Męki Pańskiej. Piejący kur o poranku zwiastował dzień, więc przypisano mu symbol zmartwychwstania i zapowiedź ponownego przyjścia Chrystusa po Sądzie Ostatecznym. Z tego względu był często umieszczany (od IX w.) na zwieńczeniach wież kościelnych; panowało przekonanie, że chroni tym samym przed gradem, piorunami i wszelkimi demonami.

Według wierzeń ludowych był pierwszym ptakiem, który zapowiedział narodziny Chrystusa, dlatego może piać przez całą noc Bożego Narodzenia. Utrzymywano również, iż pianie koguta o świcie rozprasza mrok nocy oraz odstrasza złe duchy; przypisywano mu rolę ostrzegania przed złem i niebezpieczeństwem. Uważany był za apotropeion, a jego wizerunek umieszczano na przedmiotach jako amulet; magiczną ochronę mogły zapewnić także części ptaka: ostre szpony czy pióra.

W kulturze ludowej Lubelszczyzny był lokowany na powierzchni lub zwieńczeniu krzyży przydrożnych, dachach chałup jako sterczyny czy wiatrowskazy. Pojawiał się jako motyw kowalski oraz w wycinance, wstążkach przy stroju i na ceramice (Łążek, Baranów).

SŁOŃCE

Słońce, jako prasiła twórcza, było centralnym punktem wielu prehistorycznych i starożytnych religii.
Rozpraszając ciemność swym wschodem, było źródłem światła i jasności pokonującym moce chaosu i śmierci. Kształtem ognistej kuli łączyło się z symboliką ognia mającego zdolność zapładniana i dawania życia, którego ciepło stanowiło niezbędny warunek wegetacji. Słońce przemierzające nieboskłon w wielu dawnych religiach uważano za boga  (m.in. słowiańskiego Swaroga) lub jego epifanię; przestawiano je jako oko niebios. Świątynie orientowano ku wschodowi; w tym kierunku kierowano także modlitwy. Często słońce stawało się też symbolem nieskończoności, początku, źródła energii i mocy życiowej, urodzaju i płodności, mądrości, prawdy i oświecenia oraz Chrystusa (dzień przesilenia zimowego, 25 grudnia, ustanowiony w III w. przez Kościół jako święto Narodzenia Pańskiego, w starożytnym Rzymie był świętem ku czci słońca).
Prastary kult słońca odzwierciedlał się bardzo często w zdobnictwie pisanek lubelskich. Pierwszy typ tego motywu nazywano jabłkiem, drugim było koło ozdobione zwijkami. Podobne motywy odnaleźć można na lubelskiej ceramice ludowej z Łążka, Pawłowa, Baranowa, Glinnego.

ROZETA (GWIAZDA HEKSAPENTALNA)

Rozeta to nie tylko u Słowian symbol solarny – w wielu kulturach uważano ją za magiczny. Powszechnie stosowano jako element zdobniczy w formie gwiazdy sześcioramiennej (gwiazda heksapentalna). Od czasów średniowiecznych pojawiała się na drzwiach, belkach stropowych, krzyżach, elementach gzymsów, herbach, przedmiotach domowego użytku, częściach garderoby, instrumentach muzycznych (np. na suce biłgorajskiej) oraz przedmiotach plastyki obrzędowej. Inna nazwa to kwiat życia.

Ornament architektoniczny o formie rozety w sztuce nosi także nazwę różycy (przypomina kwiat róży). Róża to symbol wieczności, słońca, gwiazdy, życia, atrybut bogiń miłości, płodności, poranka i wiosny. W chrześcijaństwie była symbolem dobroczynności i miłości Boga oraz atrybutem m.in. Marii. Czerwona róża symbolizowała męczeństwo, w szczególności Jezusa, ze względu na krwisty kolor i pięciokrotność okwiatu (związek z pięcioma ranami) oraz kolce nawiązujące do korony cierniowej.

Ornament kwiatowy przypominający różę malowany na ciemnogranatowym tle powyżej głównego przedstawienia, był cechą formalną obrazów na szkle z grupy XIX-wiecznych ośrodków lubelskich.

GWIAZDA

Gwiazda to symbol przeznaczenia. Wierzono, że gwiazdy należą do porządku zaświatowego i jednocześnie są świetlnymi otworami w niebie. Nieprzeliczona ich liczba i nierównomierne migotanie pozwalały mniemać, że stale ich przybywa. Według przekonań ludowych wskazywało to na to, iż każdy ma swoją gwiazdę na niebie, która pojawia się przy jego narodzinach i gaśnie po śmierci, spadając. Jej barwa określała człowieka, który był z nią utożsamiany. Ciemna wskazywała na zbliżającą się śmierć, jasny blask był dobrą wróżbą, a świecąca na czerwono łączyła się z osobą świętego męczennika.
Jasna gwiazda betlejemska prowadzącą mędrców-magów ze Wschodu wskazywała  na szczęście i nadzieję, tym samym na narodzenie, czystość, przewodnictwo duchowe, natchnienie. Gwiazda w odniesieniu do Chrystusa miała związek z kulturą Wschodu także poprzez to, iż królowi oddawano tam należny hołd, nazywając go Gwiazdą lub Słońcem. Czasami Gwiazdą Poranną określano Maryję, która, wydając na świat Syna Bożego, poprzedziła pojawienie się Mesjasza-Słońca. W Biblii gwiazda pięcioramienna symbolizowała klucz do Królestwa Niebieskiego.
Obserwacja gwiazd była pomocna w odmierzaniu rytmu przemian dnia i nocy. Wigilia rozpoczynała się od pojawienia pierwszej gwiazdy na wieczornym niebie. Z obserwacji nieba wyprowadzano także liczne przepowiednie gospodarskie, np. „Jeżeli w Boże Narodzenie dużo gwiazd na niebie, to będzie urodzajny rok”.
W regionie lubelskim motywem gwiazdy ozdabiano pisanki i ceramikę. Pojawiała się także w wycinance i hafcie ludowym oraz jako ornament kowalski i snycerski.

SERCE

W większości kultur i religii serce było synonimem miłości, miłosierdzia i współczucia, radości i smutku, sumienia i odwagi moralnej, źródłem oświecenia duchowego, prawdy i inteligencji. W Biblii zaś – ośrodkiem wszystkiego co duchowe. To symbol szczęścia i światła oraz źródło życia i siły żywotnej, siedziba duszy. Przetaczając życiodajną krew, podtrzymuje przecież życie ludzkie. Umieszczone w centrum ciała stało się symboliczny środkiem człowieka, a tym samym miejscem sacrum, mediacji z bóstwem. Wedle niektórych dawnych wierzeń bogowie zaczynali akt stworzenia od swego serca i z niego pochodziły najważniejsze dary przekazywane ludzkości; na przykład z serca Jezusa – łaska zbawienia.

Od początku chrześcijaństwa sercu Jezusa przypisywano ważną rolę, ale dopiero z XI i XII w. pochodzą pierwsze udokumentowane świadectwa kultu Bożego Serca. Od końca XV w. pięć świętych ran Chrystusa, tj. przebite serce wraz z przebitymi dłońmi i stopami, zaczęto malować na dekoracyjnych rozetach i tarczach herbowych oraz włączać w cykle różańcowe. Pod wpływem tego kultu od XVI w. serce umieszczano w książeczkach do nabożeństwa przeznaczonych dla ludu – przedstawiano je otoczone koroną cierniową. W XVII w. pojawił się kult Niepokalanego Serca Maryi. Symbol jej serca znalazł również odbicie w sztuce – wychodzą wówczas z niego promienie i przeszywa je miecz boleści, czasami obejmuje także wieniec róż. Serce przeszyte jedną lub dwiema strzałami, z koroną cierniową, krzyżem lub w ręku stało się również atrybutem świętych.

Bez poruszenia serca, bez miłości z niego płynącej nie powstałoby żadne dzieło sztuki.  W sztuce ludowej występuje przede wszystkim jako motyw w plastyce obrzędowej i zdobniczej, wzór na ceramice oraz jako element gorsetów podlaskich, okuć kowalskich czy detali snycerskich.

DRZEWO

W każdej religii, kulturze czy przekazach ludowych spotykane było drzewo: drzewo święte, drzewo rajskie, drzewo wiecznie zielone, drzewo wiadomości dobrego i złego czy drzewo życia dające nieśmiertelność. Uznawano je za oś świata (axis mundi), gdyż stanowiło połączenie podziemnych sił chtonicznych (korzenie) i niebiańskich sfer kosmicznych (korona) z życiem na ziemi (pień). Drzewo czerpiąc ze wszystkich czterech „elementów” przyrody (korzenie w ziemi i wodzie, korona w promieniach słońca i w powietrzu) oznaczało długowieczność, płodność i siłę życiową.

Sztuka chrześcijańska przedstawiała niebiański raj za pomocą motywów drzew i kwiatów. We wszystkich dziedzinach plastycznych pojawiał się motyw drzewa, w całości lub poprzez elementy: kwiatu, liści, wici, gałązek, szyszek. W ikonografii w otoczeniu gwiazd, z tarczą słońca pośród korony lub w odwróconej pozycji – gdy korzenie sięgały nieba, a gałęzie rozciągały się nad ziemią, wyobrażano Drzewo Kosmiczne (arbor mundi). Widziano w nim drzewo życia, obraz odradzającej się roślinności o niewyczerpanej płodności, cykliczność odnawianych sił witalnych.

Krzyż to jego wersja; według jednej z legend był sporządzony z czterech rodzajów drewna. Czasami uznawano go za drzewo życia, z którego płynie życie wieczne. W niektórych przedstawieniach – od średniowiecza do baroku – z martwego drzewa kaźni wyrastały pąki, gałęzie i kwiaty, wiły się pnącza, przez co cały krucyfiks kojarzył się z drzewem.

W polskiej kulturze ludowej, nie tylko na Lubelszczyźnie, z drzewem życia kojarzona była podłaźniczka i choinka, rózga weselna zrobiona z sosny i kolorowo przybrana, palma wielkanocna, zielona gałąź gaiku (maiku), gałęzie brzozy związane z Zielonymi Świątkami i świętem Bożego Ciała. W zdobnictwie zaś spotykamy je jako ornament w malarstwie, malowance (m.in. na skrzyniach wiannych), wycinance, rzeźbie, snycerce, hafcie, na ceramice i pisance. Ornament ten przybiera formę: drzewa, krzaka, bukietu w wazonie czy koszyku, gałązki, liścia, kwiatu – w stylizacji jodły lub świerku, paproci i najrozmaitszych gatunków roślin, kwiatów i krzewów, częściej fantastycznych niż naśladowanych z natury.

Literatura
Cirlot J. E., Słownik symboli, Kraków 2006.
Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 1990.
Kowalski P., Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa 1998.
Lurker M., Słownik symboli i obrazów biblijnych, Poznań 1989.