Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – wielokulturowość

Tradycyjne wzornictwo Lubelszczyzny – wielokulturowość

Wielokulturowa Lubelszczyzna

Lubelszczyzna to terytorium zróżnicowane zarówno pod względem fizjograficznym, geograficznym, jak i etnograficznym. Subregiony etniczne o odrębnych tradycjach (Powiśle Lubelskie, Wyżyna Lubelska, południowe Podlasie, Chełmszczyzna, Zamojszczyzna), procesy migracyjne ludności oraz przesunięcia granic państwa ukształtowały jej kulturę ludową. Jako makroregion nie ma historycznej „metryki” ani wyróżniającego położenia geograficznego, jak Wielkopolska, Pomorze czy Mazowsze. W szerokim pojęciu dawnej prowincji Rzeczypospolitej Lubelszczyzna stanowiła część szeroko pojmowanej Małopolski. Dwie rzeki – Wisła i Bug, w sposób najbardziej naturalny wyznaczały i nadal wyznaczają zachodnią i wschodnią granicę regionu. Od zachodu i północnego zachodu współczesne Lubelskie sąsiaduje z województwem świętokrzyskim i południową częścią mazowieckiego. Od wschodu sąsiadem (już poza granicą państwową na Bugu) jest należący do Ukrainy Wołyń i będące częścią Białorusi Polesie, na północy – Mazowsze i Podlasie. Na południu w dość naturalny sposób dolny San i Puszcza Solska oddziela Lubelskie od Rzeszowskiego (obecnie województwo podkarpackie). Główne krainy geograficzne Lubelszczyzny to: Wyżyna Lubelska, Nizina Południowopodlaska, Polesie Zachodnie, Wyżyna Wołyńska, Polesie Wołyńskie, Roztocze, część Kotliny Sandomierskiej.

Historycznie Lubelszczyzna dzieliła losy państwa polskiego. Do schyłku XVI w. była jednym z obszarów przygranicznych. Po 1569 r., w wyniku unii z Litwą, znalazła się w centrum terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rok 1795 i III rozbiór Polski przyczynił się do ponownej przygraniczności ziemi lubelskiej, jako części Królestwa Polskiego. W 1912 r. władze rosyjskie wydzieliły Chełmszczyznę z guberni lubelskiej oraz podlaskiej i włączyły ją administracyjnie do Cesarstwa. W okresie drugiej Rzeczypospolitej znowu zaistniała jako jeden z centralnych terenów państwa. Obszarem przygranicznym stała się kolejny raz po II wojnie światowej.

Współczesne województwo lubelskie obejmuje kilka głównych krain historycznych. Z regionu Małopolski należą do niego prawie w całości ziemia lubelska i ziemia łukowska, a ponadto część ziemi stężyckiej i fragment ziemi radomskiej na lewym brzegu Wisły. Obejmuje również południowy skraj Podlasia, część ziemi chełmskiej, która należała do Rusi Czerwonej, oraz część Polesia. Województwo powstało w 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej, z obszaru województw lubelskiego, chełmskiego, zamojskiego oraz części bialskopodlaskiego, siedleckiego i tarnobrzeskiego.

Na wytworzenie się odrębności Lubelszczyzny wpływały zmiany granic politycznych i wewnętrzne struktury wielonarodowościowe Rzeczypospolitej. Już w średniowieczu poza granicami państwa polskiego na trwałe znalazły się tereny, których mieszkańcy ulegli stopniowo obcym wpływom kulturowym. Przybysze z Niemiec, Niderlandów, a także ludność wołoska osiedlali się na ziemiach polskich, tworząc niekiedy zwarte grupy, które nawet po polonizacji zachowały pewne cechy własnej kultury i języka. Lewy brzeg Wisły zasiedlali wówczas Małopolanie, Krakowiacy, Wiślanie, Sandomierzanie i Lędzianie, ujście Pilicy i Wieprza – Mazowszanie, a wschodnie tereny wzdłuż Bugu – Wołynianie, Bużanie i Dulębowie. Obszary między Wieprzem a Bugiem zajmowały plemiona ruskie. Z biegiem czasu Wiślanie i Sandomierzanie przesuwali się coraz bardziej na wschód, natomiast od wschodu, od X w., nasilało się osadnictwo ruskie. W późniejszych czasach na ten trzon osadniczy nakładały się różne warstwy etniczne. W XIV i XV w. od południa przedostawali się tu Wołosi. W XV–XVIII w. grupy ludności polskiej zasiedlały ziemie litewskie i ruskie. W XVII i XVIII w. nasiliła się kolonizacja holenderska (obszary między Wieprzem a Bugiem) oraz niemiecka. Na przełomie XIX i XX w. tereny zamieszkane przez plemiona ruskie w dużej mierze ulegli polonizacji. Spolonizowali się także koloniści niemieccy. Zamieszkująca Lubelszczyznę ludność podzieliła się na dwie główne grupy: polską i ruską; stosunkową odrębność zachowała ludność żydowska stanowiąca znaczny procent wśród mieszkańców miast, miasteczek i wsi.

Wszystkie te procesy pozostawiły ślady w zróżnicowaniu etnicznym i kulturowym. Istotne znaczenie miały też podziały polityczne w okresie rozbiorów. Odmiennie przebiegający w każdym zaborze proces uwłaszczania chłopów, nadania równych praw mieszkańcom miast, różnorodne stopnie uprzemysłowienia, wpływ rozmaitych systemów prawnych i administracyjnych oraz oświaty w różnych językach itd. wpłynęły na utrzymujące się jeszcze w okresie międzywojennym różnice w obrazie kulturowym tak Polski, jak Lubelszczyzny. Jej peryferyjne położenie w stosunku do centralnych terenów w dużej mierze przyczyniło się do zachowania pewnych tradycyjnych form kultury ludowej jeszcze do czasów II wojny światowej, ponieważ zmiany zachodziły tu dużo wolniej niż w innych regionach.

Nad etnograficznym podziałem Polski i wyodrębnieniem zamieszkujących ją grup plemiennych pracowało od początku XX w. wielu badaczy, m.in.: Jan Stanisław Bystroń (ok. 1925 r.), Adam Fischer (ok. 1926 r.), Stanisław Poniatowski (ok. 1932 r.), Jan Natanson-Leski (ok. 1953 r.), Janusz Kamocki (ok. 1965 r.). Podsumowujące ich prace Stanisław Węglarz tak opisał „plemienne korzenie” mieszkańców Lubelszczyzny: […] grupy zasadnicze Podlasiaków, Lubliniaków i Rzeszowiaków Bystroń włączył do grup kresowych wschodnich. Według Fischera Lubliniacy to mniejsza grupa w obrębie Małopolan, podobnie jak jeszcze mniejsza grupa Rzeszowiaków, a Podlasiacy należą do Mazurów. Zdaniem Poniatowskiego Lubliniacy i Rzeszowiacy powstali jako efekt nasunięcia się Małopolan na dawne tereny ruskie, białoruskie i jaćwieskie. Kamocki – powołując się na „nowsze badania” – Lubliniaków zalicza do sandomierskiej gałęzi Małopolan; w przypadku Rzeszowiaków waha się czy zaliczyć ich do krakowskiej gałęzi małopolskiej, czy też tworzą oni samoistną gałąź wschodnio-małopolską; Podlasiaków, których zalicza do Kresowiaków, dzieli na grupę  podlaską (powstałą w efekcie przesunięcia się ludności mazowieckiej na północy wschód i dołączenie do niej wielu spolonizowanych Litwinów i Białorusinów) oraz na Podlasian nadbużańskich (grupę związaną kulturowo z Mazowszem, a częściowo także z Lubelskiem). (Węglarz S., Tutejsi i inni, O etnograficznym zróżnicowaniu kultury polskiej, Łódź 1997, s. 86).

Do ważniejszych grup etnograficznych regionu lubelskiego należałoby zaliczyć: Małopolan, Podlasiaków, Lasowiaków, Bojarów Międzyrzeckich, Borowiaków, Białorusinów i Ukraińców. Posiadały one odrębne tradycje zarówno w kulturze materialnej związanej z codziennym życiem mieszkańców wsi, jak i w kulturze duchowej przejawiającej się w: strojach, dziedzinach sztuk plastycznych, wierzeniach i wiedzy ludowej, obrzędach dorocznych i rodzinnych.

 

Literatura
Bartmiński J., Region lubelski i jego granice, [w:] Bartmiński J. (red.), Lubelskie, Lublin 2011, s. 13-19.
Bystroń J. S., Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925.
Fischer A., Etnografia słowiańska. Polacy, Lwów 1934.
Fischer A., Zarys etnograficzny województwa lubelskiego, Lublin 1931.
Kamocki J., Zarys grup etnograficznych w Polsce, „Ziemia” 1965, s. 105-113.
Natanson-Leski J., Zarys granic i podziałów Polski, Wrocław 1953.
Poniatowski S., Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 191-334.
Węglarz S., Tutejsi i inni, O etnograficznym zróżnicowaniu kultury polskiej, Łódź 1997.